Để các NXB kinh doanh có lãi mà vẫn đảm bảo mục tiêu chính trị, Nhà nước cần có cơ chế đặt hàng đối với các NXB.

NXB sẽ “đặc thù” đến đâu?

ICTnews - Cơ chế, chính sách thuế, đầu tư có tính ưu đãi, hỗ trợ (được gọi tắt là chính sách đặc thù) cho hoạt động xuất bản đã được Ban Bí thư TW Đảng giao Bộ TT&TT triển khai xây dựng.

NXB nào thuần túy vì mục đích công thì nên chăng hoạt động theo mô hình đơn vị sự nghiệp, nơi nào kinh doanh là chính thì có thể chuyển thành công ty TNHH.

“Con” đã “khóc” từ lâu

Theo bà Quỳnh Giao, Giám đốc NXB Phụ nữ, không chỉ riêng NXB Phụ nữ mà rất nhiều NXB khác từ nhiều năm nay đã đề nghị cần phải được miễn giảm thuế VAT và thuế thu nhập doanh nghiệp. “Khó khăn của các NXB đã được Ban Tuyên giáo TƯ biết, Bộ TT&TT biết, thế nhưng vấn đề là đang chờ Bộ Tài chính có chấp nhận điều này hay không để trình lên Chính phủ. NXB Phụ nữ đã có ý kiến với Cục Xuất bản để Cục xây dựng chính sách. Chúng ta vẫn cứ nói nhiều tới việc phải nâng cao dân trí, rằng sách là công cụ tuyên truyền nhưng dường như còn quá ít chế độ ưu đãi”, bà Giao bức xúc.

Ông Hữu Ước, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Xây dựng LLVTND (Bộ Công an), cơ quan chủ quản NXB Công an nhân dân cũng cho rằng, báo chí, sách là những sản phẩm đặc thù nên thu thuế giống như các sản phẩm khác là không hợp lý. Điều này vẫn phải thay đổi lại.

Còn theo nhà văn Hữu Thỉnh, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, đã đến lúc chín muồi cho việc sửa đổi Luật Xuất bản để có lời giải cho câu hỏi: Tại sao các NXB không bao giờ mạnh bằng các công ty sách tư nhân? Chưa bao giờ người đọc sách ở Việt Nam lại có quyền lựa chọn sách cao như bây giờ, nhưng cũng chưa bao giờ lại có ít người đọc sách văn học như hiện nay. Ở Việt Nam, các nhà văn chưa bao giờ sống được bằng nhuận bút. Rất nhiều nhà văn có lúc còn phải nhận nhuận bút bằng sách. Lý do là vì các NXB luôn phải đấu tranh giữa cái “đúng” (tức là đảm bảo mục tiêu chính trị, tư tưởng) và cái “hay” (tức là phù hợp thị hiếu người đọc). Nếu “đúng” mà không “hay” thì không bán được sách, còn “hay” mà không “đúng” thì sẽ bị “gõ” ngay.

Thế nào là đặc thù?

Ông Lưu Xuân Lý, Giám đốc NXB Văn hóa Dân tộc nhận định, thực ra rất khó nói vì ngành nào cũng có thể nêu ra cái đặc thù của ngành mình. “Theo tôi, nếu nói NXB cần có chính sách đặc thù thì điều mà chúng ta đã làm được đó là không cho phép tư nhân hóa và cổ phần hóa, chỉ chấp nhận 2 mô hình là doanh nghiệp kinh doanh có điều kiện và đơn vị sự nghiệp có thu. Đó đã chính là đặc thù rồi”, ông Lý nói. Nhưng ngoài ra, theo ông Lý để đảm bảo điều kiện các NXB kinh doanh có lãi mà vẫn đảm bảo mục tiêu chính trị, tư tưởng thì Nhà nước cần có cơ chế đặt hàng đối với các NXB. Có thể so sánh không chính xác lắm nhưng chẳng hạn như với Công ty TNHH Nhà nước một thành viên Công viên cây xanh Hà Nội hoặc Công ty TNHH Nhà nước một thành viên Cấp thoát nước Hà Nội, dù có tên gọi là công ty nhưng thực chất đó chỉ là cái tên, còn hoạt động của nó vẫn là bảo đảm dịch vụ công mà Nhà nước cần. “Khi quyết định chính sách đặc thù, chúng ta vẫn băn khoăn đó là doanh nghiệp hay đơn vị sự nghiệp công. Nhưng theo tôi, cái tên gọi là Công ty TNHH hay không không quan trọng mà quan trọng là cách ứng xử của Nhà nước đối với công ty đó như thế nào. Các mô hình NXB nên tùy từng nơi, từng chỗ: nơi nào vẫn thuần túy vì mục đích công thì nó sẽ hoạt động theo mô hình đơn vị sự nghiệp, nơi nào kinh doanh là chính thì có thể chuyển thành công ty TNHH”, ông Lý kiến nghị.

Riêng đối với vấn đề cơ sở vật chất, theo ông Lý, việc các NXB đòi hỏi sự hỗ trợ từ chính sách của Nhà nước là hoàn toàn vô lý. “Tôi cho rằng cái đó Ban Bí thư và Bộ TT&TT không thể lo được và các NXB cũng không nên đòi hỏi điều này. Việc này phải do cơ quan chủ quản lo, bởi chính tổ chức này xin cấp giấy phép để sinh ra NXB thì phải lo chứ không thể đùn cho Nhà nước được”, ông Lý khẳng định.

Dẫn chứng kinh nghiệm từ nước ngoài, TS. Trần Đoàn Lâm, Giám đốc NXB Thế giới cho biết, xu hướng các NXB trên thế giới hiện nay hoạt động theo 3 mô hình. Một là thành lập một tập đoàn gắn với truyền thông, trong đó bao gồm phát thanh truyền hình, xuất bản, không có in ấn và phát hành. Hai là mô hình NXB tổng hợp xuất bản sách thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Ba là các NXB nhỏ, đi vào các lĩnh vực chuyên sâu, tìm kiếm thị trường ngách để kinh doanh. Đối với loại thứ 3 này hoàn toàn không có sự bảo trợ nào của Nhà nước mà dùng luật để điều chỉnh, nhất là những NXB không liên quan nhiều đến vấn đề chính trị, tư tưởng. Đặc biệt, có những NXB hoàn toàn phi lợi nhuận, Nhà nước không thu thuế, chuyên xuất bản các loại sách không mang lại hiệu quả kinh tế. “Chẳng hạn có NXB làm sách thơ Việt Nam phục vụ cho sinh viên học ngôn ngữ Việt Nam… thì nguồn kinh phí có thể huy động từ một tổ chức hoặc cá nhân nào đó xuất phát từ lợi ích của riêng họ”, ông Lâm ví dụ.

Hồng Minh

Đọc toàn bộ bài viết trên báo Bưu điện Việt Nam số 28 ra ngày 5/3/2010.