Phòng giao lưu trực tuyến đang chuyển tải nội dung cuộc trò chuyện đến độc giả

“Lá cải” - Mặt trái của công nghệ hay thảm họa truyền thông

ICTnews - Đây là chủ đề của chương trình "Nhân vật - Sự kiện TT&TT" được truyền hình trực tiếp trên Đài Truyền hình kỹ thuật số VTC và giao lưu trực tuyến trên báo điện tử ICTnews sáng 31/7/2011.

Khách mời tại trường quay S4 của VTC gồm PSG. TS Nguyễn Thị Minh Thái – Giảng viên Khoa Báo chí – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc Gia Hà Nội; ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn truyền thông Lê Group; Luật sư tiến sĩ Phan Thị Hương Thuỷ, Giám đốc Công ty Luật TNHH Hoàng Long.

Tại khu vực giao lưu trực tuyến có sự tham gia của Nhà báo Dương Minh Việt, Nguyên Trưởng Ban điện tử Báo Dân Trí.

Bắt bệnh "lá cải"

Gõ ký tự “lộ hàng” trên thanh công cụ Search của Công cụ tìm kiếm Google. Có tới 67.300.000 kết quả được tìm thấy chỉ trong 0,11 giây. Đây chỉ là 1 trong hàng nghìn ví dụ về việc các trang mạng đang ngày càng lạm dụng cách đưa tin theo kiểu “lá cải”.

Những scandal cá nhân, những clip sex trôi nổi, hay chuyện đời tư của các nghệ sĩ... được cập nhật từng phút, từng giây. Điều đáng nói là thực trạng này đã trở nên rất phổ biến trên internet. Phải chăng, đây là mặt trái mà thế giới mạng tất yếus sẽ đem lại? Phải chăng đây là một sự lệch chuẩn về văn hóa? Hay phải chăng, đây là 1 “thảm họa”?

BTV Tuyết Nhung: Xin cho biết cảm nhận của quý vị về tình trạng "lá cải" trên các trang mạng tại Việt Nam?

Nhà báo Dương Minh Việt : Hiện nay, khai thác thông tin trên mạng khá tràn lan. Chưa có thời kỳ nào trong mấy năm gần đây, người xem được thỏa mãn thông tin như vậy. Nhưng song hành là những mặt xấu.

Ông Lê Quốc Vinh: Công nghệ đang góp phần giúp đỡ một số người phát tán trên mạng những thứ họ muốn. Những clip phản cảm xuất phát từ sự vô ý thức của một bộ phận cá nhân. Vì sao họ làm vậy thì sẽ phân tích sau. Có 1 nhu cầu thực sự. Có cung thì có cầu.

LS Phan Thị Hương Thủy: Có dấu hiệu vi phạm pháp luật, ví dụ quy định về bảo vệ đời tư, hình ảnh cá nhân.. ảnh hưởng tới thanh thiếu niên bởi những hình ảnh xấu, nhạy cảm.

BTV Tuyết Nhung: Theo thống kê từ Google thì từ “hãi hùng” cho 5.670.000 kết quả. Từ “Kinh hoàng” cho 34.100.000 kết quả. Từ “Lộ clip sex” cho 4.100.000 kết quả và từ “lộ hàng” cho 67.300.000 kết quả. Tất cả các kết quả này đều chỉ được tìm thấy sau chưa đầy 1 giây. Ông Lê Quốc Vinh, ông nghĩ sao về những kết quả này?

Ông Lê Quốc Vinh: Vào Google tìm kiếm những phạm vi khác cũng thuộc loại lá cải thì kết quả sẽ không ít hơn. Có 1 nghiên cứu độc lập cho biết từ khóa liên quan đến kích dục được sử dụng nhiều nhất trên mạng Internet. Đây là 1 món hàng có thể được mang ra để câu khách. Mọi người tự nhiên có ý thức rằng sử dụng nó sẽ bán được sản phẩm. Các trang mạng rất biết cách sử dụng hàng hóa này, loại thông tin này để câu khách.

BTV Tuyết Nhung: Phải chăng truyền thông mạng ở Việt Nam đang hơi quá đà?

Nhà báo Dương Minh Việt: Khi nói về báo lá cải thì cần có định nghĩa thế nào là báo lá cải. Xin phép không nói thế nào là quá đà. Báo chí thường được nhắc đến tính khách quan, ngôn ngữ khi thể hiện...

LS Phan Thị Hương Thủy: Theo tôi, chưa có từ điển chính thống nào giải thích thế nào là lá cải. Về góc độ pháp luật, những thông tin nào vi phạm quy định pháp luật thì không được đưa lên.

BTV Tuyết Nhung: Việc sử dụng ngôn từ mang tính giật gân hoặc nhạy cảm trên các trang mạng có lẽ chỉ là 1 phần cho xu hướng lá cải hóa thông tin. Người ta nói là bây giờ internet có nhiều hình thức lá cải. Một số tờ báo chính thống thì có hẳn site riêng cho dạng thông tin như vậy. Một số trang tin thì cố tình khai thác và giật lên trang chủ những tấm ảnh hoặc những vấn đề kích thích bản năng. Thậm chí còn có cả một số blog hay mạng xã hội chuyên biệt để lá cải. Tôi còn biết trên mạng có hẳn 1 website lấy tên miền là lacai.org với giao diện là 1 màu xanh của cải. Vậy, lá cải còn biến tướng dưới những hình thức nào khác không?

Nhà báo Dương Minh Việt: Sự lá cải không chỉ tồn tại ở báo lá cải mà có cả ở những tờ báo chính thống, đó là những bài báo thiếu hiểu biết hoặc cố tình thông tin sai để PR cho doanh nghiệp, Không nên đánh đồng báo lá cải với báo giải trí. Tất cả những gì công chúng muốn biết . Không có thông tin gì rẻ tiền, mà chỉ là cách đăng tải thông tin.

Ông Lê Quốc Vinh: Báo lá cải tồn tại với lịch sử báo chí thế giới hàng trăm năm qua. Báo chính thống và báo lá cải vẫn tồn tại song hành. Tôi có một định nghĩa khác: báo lá cải nói về những thông tin không mang tính chất quốc kế dân sinh chính thống, thông tin chính trị văn hóa xã hội, Những thông tin mang tính chất đời thường vụn vặt hàng ngày thường thì báo chính thống tránh nói đến, thì những loại báo chí khác được gọi là báo lá cải thường đăng tải. Một khi còn sự tiếp nhận thông tin thì báo lá cải còn tồn tại. Gọi là báo lá cải thì hơi oan gia cho một trường phái báo chí, đó là khai thác khía cạnh đạo đức của những nạn nhân. Tôi tin rất ít tờ báo nước ngoài đưa những thông tin như vậy. Ngay cả tờ News of the World cũng câu khách bằng thông tin mà nhiều người muốn biết nhưng khó biết chứ không phải bằng sự kích dục. Viết báo lá cải khó hơn nhiều so với báo chính thống, phải để cho bạn đọc thích thú, quan tâm mà không vi phạm đạo đức của người cầm bút (moi móc sự riêng tư hoặc bịa đặt). Các tờ báo lá cải đến khai thác sự kiện thì chỉ đăng tin bình thường, còn tờ báo vi phạm đạo đức thì khai thác khía cạnh khác, ví dụ áo hở ngực bao nhiêu...

BTV Tuyết Nhung: Xu hướng này xảy ra nhiều hơn với Internet, vì sao?

Ông Lê Quốc Vinh: Vì phạm vi phát tán rộng và nhanh, dễ tìm kiếm cho người đọc. Còn trên báo in có hệ thống quản lý nội dung, kiểm duyệt chặt chẽ. Còn báo mạng chạy đua thông tin, cho phép BTV có thể đẩy thông tin lên một cách nhanh chóng.

LS Phan Thị Hương Thủy: Những thông tin liên quan đến đời tư, hình ảnh có tính chất không phù hợp thuần phong mỹ thuật thì xuất hiện trên hầu hết các báo, kể cả báo chính thống. Quay lại Luật Báo chí, từng tờ báo đều có tôn chỉ mục đích. Những thông tin như vậy không thể tồn tại ở những tờ báo chính thống. Về khía cạnh pháp luật, luật đã ghi rõ, đưa thông tin phải kiểm chứng, phải được sự cho phép của đối tượng cung cấp thông tin, không được sử dụng hình ảnh xúc phạm nhân phẩm, kích động tội ác.

BTV Lê Tân: Đã có khá nhiều khái niệm khác nhau về báo lá cải vậy bà có ý kiến gì về vấn đề này?

TS. Nguyễn Thị Minh Thái: Sự việc báo mạng truyền thông những tin tức kiểu đó hoàn toàn chính xác nếu gọi là lá cải. Tôi gọi là một thảm họa truyền thông của báo mạng. Cần gọi đích danh tên của nó. Ai gây ra thảm họa này? Cần chú ý tới nguồn gốc và phân tích bản chất của thảm họa. Cách gọi lá cải chưa thực sự đầy đủ chính xác mà chỉ là cách gọi đùa cợt. Thứ báo này mỗi giây phút có tác động tới xã hội rất kinh khủng. Những người gây ra thảm họa gồm chủ thể truyền thông, những người đưa thông tin lên để khai thác miếng béo bở, và những người tò mò xâu xé những thông tin đời tư...

Các vị khách mời tại trường quay VTC trong buổi giao lưu trực tuyến

Rút tít gây sốc

Ông Lê Quốc Vinh: Đây là vấn đề trình độ của người viết bài, người biên tập trong thế bí. Khi người làm biên tập, viết bài không tìm được nội dung hấp dẫn trong bài viết, nên họ bịa ra nội dung không liên quan để câu khách.

Nhà báo Dương Quốc Việt: Có 2 loại: đúng và sai. Nếu sự kiện không có thông tin mà giật tít để biến không thành có hoặc gây hiểu nhầm thì sai và không được đăng.

BTV Tuyết Nhung: Có phải vì hiện nay có quá nhiều trang mạng, và các trang phải cạnh tranh thì phải giật tít?

Nhà báo Dương Quốc Việt: Cạnh tranh thông tin nhưng không thể phá vỡ tiêu chuẩn về mặt nghề nghiệp, nếu không sẽ tự đào thải.

Ông Lê Quốc Vinh: Thảm họa truyền thông xuất phát từ nhu cầu lôi kéo traffic, lôi độc giả về với mình. Vấn đề ở chỗ năng lực xử lý thông tin của báo mạng có giới hạn. Hầu như các tờ báo mạng đều có cách tuyển nhân sự, phóng viên ồ ạt. Báo mạng phải được coi là phương tiện thông tin cần có bàn tay của người có trách nhiệm và có tâm. Nếu trao cho những người không có tâm và thiếu đạo đức nghề nghiệp thì sẽ gây ra thảm họa. Những người được quyền đẩy thông tin lên Internet còn non nớt. Không ngoại trừ có những tờ báo nói thông tin lá cải với tính phê phán nhưng không đủ độ nên cuối cùng lại phản cảm, hụt hơi.

BTV Tuyết Nhung: “Kiện 1 tờ báo vì đưa tin thổi phồng hoặc tin sai sự thật thì dễ vì có luật báo chí và có cơ quan chủ quản cũng như cơ quan quản lý về truyền thông. Nhưng kiện 1 trang blog lá cải hay 1 website lá cải không xác định rõ nguồn gốc thì phải làm thế nào?” Câu hỏi này của độc giả Phan Công, 1 du học sinh Việt Nam tại Đại học New South Wales ở Sydney, Australia gửi tới chương trình.

Luật sư Phan Thị Hương Thủy: Theo Nghị định 97 về quản lý thông tin điện tử thì tất cả các trang web đều phải được phép cung cấp thông tin.

BTV Tuyết Nhung: Thưa Luật sư, vì sao ở Việt Nam, người dân còn có tâm lý ngại kiện tụng?

LS Phan Thị Hương Thủy: Có vấn đề ngạc nhiên là số lượng tờ báo vi phạm bị khởi kiện rất ít, hầu như không có. Đây là vấn đề đặt ra. Có 2 loại người: muốn đưa lên truyền thông đại chúng để đánh bóng tên tuổi; cũng có loại người không muốn. Nhưng để kiện một tờ báo thì khó. Báo chí là quyền lực thứ 4 nên rất ngại kiện.

BTV Tuyết Nhung: Độc giả Phan Công “Vừa rồi, tờ báo lá cải lớn nhất của nước Anh là News of the World đã bị đóng cửa sau bê bối nghe lén. Đó là 1 thông tin gây xôn xao vì tờ báo này đã có tới 168 năm tồn tại. Như vậy có nghĩa là ở một số nước thì thông tin lá cải gần như được công nhận. Nhưng ở Việt Nam, phải chăng văn hóa của chúng ta không chấp nhận điều này hay còn vì lí do nào khác?”

PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái: Ý kiến của Luật sư Thủy cũng đã giải thích. Chủ thể truyền thông có ý định thì thông tin mới được chuyển tải. Có tình trạng một số văn nghệ sĩ coi xuất hiện trên báo mạng là thắng, dù có âm tính, khoe mẽ hay không cũng không quan trọng. Cũng có người che chắn rất kỹ... Tôi chưa đồng ý lắm với ý kiến của anh Vinh. Thực ra muốn rút tít gây sốc thì phải là người rất giỏi chứ không phải biên tập viên non nớt. Ví dụ đứa bé 3 tuổi cũng được rút tít "lộ quần chíp". Nước ngoài có luật đàng hoàng, ví dụ nghe lén 10 năm thì phải ra tòa. Còn ở Việt Nam thì quyền lực thứ 4 không ai dám động vào. Ứng dụng luật thế nào? Luật về công dân được quyền giữ thông tin cá nhân. Cần nhắc cộng đồng rằng họ có quyền được bảo mật thông tin cá nhân và được quyền kiện.

BTV Lê Tân: Cần nhìn nhận ở góc độ văn hóa. Nói đến trách nhiệm của những người làm báo, làm truyền thông trên Internet, TS có trách nhiệm thế nào?

TS Nguyễn Thị Minh Thái: Tôi đã theo dõi rất kỹ thực trạng thảm họa truyền thông, rồi soi chiếu lại công tác đào tạo tại Khoa mình. Trong truyền thông, để đào tạo được, Nhà nước cần có chính sách riêng cho các cán bộ đào tạo truyền thông. Tại Bộ Khoa học & Công nghệ có nhờ xem xét 21 đề tài, có 1 đề tài duy nhất về truyền thông được lựa chọn cấp Nhà nước. Đạo đức truyền thông gây ra thảm họa truyền thông. Chủ thể truyền thông đã khiến Nhà nước phải băn khoăn suy nghĩ. Đề tài "Cơ sở lỹ luận và thực tiễn về xây dựng đạo đức.." đề cập đến chuyện băng hoại đạo đức của nhà báo. Không chỉ thuộc vào trình độ nghề nghiệp mà phải thuộc vào đạo đức báo chí và tính khuynh hướng của nhà báo. Giật tít là nghệ thuật níu mắt độc giả. Những nhà báo lá cải xuất sắc là những nhà báo giỏi nghề, nhưng cần tính đến trách nhiệm của nhà báo. Trách nhiệm này trước tiên thuộc về nhà báo vì báo chí là một nghề độc lập, phải tự xác định tính khuynh hướng của mình. Tổng Biên tập giỏi đến mấy cũng không thể xem từng câu từng chữ.

BTV Lê Tân: Giải pháp nào cho vấn đề này?

TS Nguyễn Thị Minh Thái: Chiến lược của VN là VN phải có văn hóa sống chung với lũ. Thảm họa truyền thông cũng là một dạng lũ. Không thể ngăn chặn thông tin Internet nhưng phải ngăn chặn và chủ trương sống chung với lũ. Cần phải sống chung một cách tích cực với "lá cải".

Giải pháp nào cho vấn đề này?

TS Nguyễn Thị Minh Thái : Chiến lược của VN là VN phải có văn hóa sống chung với lũ. Thảm họa truyền thông cũng là một dạng lũ. Không thể ngăn chặn thông tin Internet nhưng phải ngăn chặn và chủ trương sống chung với lũ. Cần phải sống chung một cách tích cực với "lá cải".

Ông Lê Quốc Vinh: Tôi muốn nói đến trình độ văn hóa đạo đức của những người hành nghề báo chí. Họ cần phải phân định các loại thông tin, bài báo cần cung cấp cho người đọc. Có nhiều nhà báo có tâm biết rất nhiều chuyện thâm cung bí sử nhưng không nói, không viết ra, bởi vì đã có sự lựa chọn. Các nhà báo cần biết lựa chọn những thông tin hữu ích, có lợi cho bạn đọc. Sống chung với thảm họa thế nào là vấn đề cần bàn. Phương Tây phát triển Internet mạnh hơn nhưng không trở thành thảm họa như ở VN. Vấn đề nằm ở cảm thụ cá nhân của con người, bắt đầu là chủ thể cá nhân tiếp nhận thông tin. Giải pháp phải làm lâu dài là đào tạo sâu hơn về văn hóa cho các nhà báo. Nhà báo không chỉ vững về thủ pháp viết bài mà còn phải hòa nhập với cộng đồng văn hóa ngày càng cao, từ đó loại bỏ dần những thông tin xấu.

Ông Dương Quốc Việt: Khi nhận xét một vấn đề cần nhìn nhận đúng đắn. Nếu gọi là thảm họa thì góc nhìn sẽ là tiêu diệt nó. Cách nhìn này không chính xác. Trên thế giới, báo lá cải vẫn tồn tại trong hệ thống báo chí truyền thông nói chung, mà lại không hề yếu. Chúng ta đang nhầm lẫn. Đại bộ phận công chúng rất muốn biết về thông tin cá nhân đời tư. Trên thị trường truyền thông nếu không có cung thì sẽ không có cầu. Liệu có cườngđiệu quá câu chuyện hay không? Truyền thông ở mặt đơn giản hơn là giải trí, thỏa mãn những gì công chúng muốn biết. Điều này không có gì xấu. Cần xác định những tiêu chuẩn pháp lý để truyền thông tồn tại mà không vi phạm. Nếu phủ nhận nhu cầu thì sẽ không giải quyết được vấn đề.

LS Phan Thị Hương Thủy: Lá cải thật ra không hẳn là một thảm họa. Cũng có mặt tích cực của thông tin lá cả. Người dân có thể cập nhật thông tin rất nhanh. Mặt trái của thông tin lá cải mới cần hạn chế. Thông tin nào vi phạm pháp luật thì phải diệt trừ chứ không thể sống chung. Để giải quyết triệt để những thông tin lá cải vi phạm pháp luật ảnh hưởng đến quyền cơ bản của công dân thì phải có sự hợp tác của rất nhiều cơ quan, thứ nhất là cơ quan báo chí (phải theo đúng luật báo chí), nhà báo phải thực hiện đúng nhiệm vụ theo điều 15 luật báo chí và phải đúng lương tâm (đặt tít có tính chất gây tò mò để kéo lượng độc giả truy cập nhưng vẫn phải đảm bảo đúng luật), những thủ tục khiếu kiện khiếu nại cần đơn giản.. Một trong những biện pháp giảm thiểu thông tin vi phạm là cá nhân có thông tin, hình ảnh bị các báo khai thác với mục đích thương mại vô hình chung trở thành độc hại thì phải tự bảo vệ mình, có thể sử dụng trợ giúp pháp lý của luật sư để khởi kiện. Không thể triệt tiêu thông tin lá cải, nhưng nếu thực hiện đồng bộ như vậy thì những thông tin độc hại trên truyền thông đại chúng sẽ giảm thiểu.

BTV Tuyết Nhung: Xin được cảm ơn 3 vị khách mời đã đến tham dự chương trình của chúng tôi ngày hôm nay. Và để kết thúc chương trình, chúng tôi xin chia sẻ một chút suy nghĩ và quan điểm của một vị đạo diễn nổi tiếng của Việt Nam về vấn đề “lá cải” trên internet hiện nay. Đó là đạo diễn Lê Hoàng. Khi chia sẻ quan điểm trên một tờ báo, đạo diễn này cho rằng “Đáng ra những tờ báo, những trang mạng đứng đắn thì phải rất đứng đắn còn những tờ lá cải thì cứ để cho họ lá cải vì có ngăn cũng khó ngăn được. Sau khi khoanh vùng như thế mới có thể giáo dục lớp trẻ một cách cụ thể, cho họ biết đâu là những giới hạn mà họ sẽ vượt qua và đâu là rào cản về đạo đức”. Chúng tôi không bình luận gì về quan điểm này mà chỉ xin chia sẻ rằng, những gì mà xã hội cho rằng là không phù hợp hoặc nguy hại, không sớm thì muộn cũng sẽ bị đào thải. Nhưng chúng ta không thể chờ đợi sự tự đào thải mà có lẽ đã đến lúc cần sự chung tay của toàn xã hội để giúp tìm một lời giải hợp lý cho bài toán khó này.

ICTnews