Phiên bản thu nhỏ của bức tranh Cội xưa.

Từ nguồn cội hướng về Thủ đô

ICtnews - Bức tranh thêu Cội xưa được triển lãm tại Cung văn hóa Hữu nghị đã thu hút sự chú ý của công chúng Thủ đô những ngày cuối tháng 8 vừa qua. Đây là bức tranh thêu lớn nhất Việt Nam với kích thước 170m2 và trọng lượng phần vải nặng khoảng 1 tấn. Hơn 100 nghệ nhân đã bỏ ra hàng vạn ngày công lao động để hoàn thành bức tranh.

Khó khăn chồng chất khó khăn

Chủ nhân của bức tranh là một cô gái nhỏ nhắn sinh năm 1984 Phạm Thị Hoài. Là người con đất cố đô Hoa Lư, Ninh Bình, lên Hà Nội học đại học, mảnh đất và con người Thủ đô đã để lại trong cô những ấn tượng khó quên. Như triệu trái tim hướng về Thủ đô ngàn năm tuổi, cô sinh viên khoa Mỹ thuật trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật TƯ đã nảy ra ý tưởng dành một món quà đặc biệt của quê hương mình cho sự kiện trọng đại ngàn năm có một này. Bức tranh thêu Cội xưa ra đời từ đó song hành trình để có món quà ý nghĩa ấy lại không kém phần gian nan, vất vả. Không ít lần Hoài nhận được sự can ngăn của mọi người, không ít lần cô nản chí, nhưng lòng yêu nghề, yêu quê hương đã khiến cô kiên trì, bền bỉ đi đến cuối hành trình.

Hoài nhớ lại, ý tưởng về bức tranh với tâm điểm là khung cảnh di tích cố đô Hoa Lư cứ thôi thúc trong đầu cô, tuy nhiên để lựa chọn những chi tiết đẹp, điển hình để đưa vào bức tranh thì phải cảm nhận và hiểu hết ý nghĩa của cố đô Hoa Lư trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc. Đem trăn trở này cô tìm gặp ông Đặng Công Nga, Giám đốc Bảo tàng Ninh Bình là người có vốn hiểu biết sâu sắc về lịch sử Ninh Bình nói chung và đặc biệt là lịch sử của cố đô Hoa Lư. Được sự chỉ dẫn tận tình của ông, qua tư liệu, sách vở, cô quyết định lấy hình ảnh của đền Đinh, Lê và cảnh vật xung quanh 2 ngôi đền làm tâm điểm cho bức tranh. Có được định hướng rồi, Hoài cũng nhóm 5 người bạn dành hơn 5 tháng trèo núi lấy tư liệu để vẽ phác thảo. Sau 10 lần chỉnh sửa, nhờ chuyên gia góp ý, vẽ đi vẽ lại, cuối cùng mẫu phác thảo bức tranh ưng ý nhất đã ra đời.

Hoài chia sẻ, với đặc tính của tranh thêu, người thợ phải dùng cây kim và sợi chỉ để dệt nên những hình ảnh trên vải. Khác với các trường phái tranh nghệ thuật khác, tranh thêu sử dụng màu sắc pha trộn của chỉ để mô tả các chi tiết tạo nên các hình ảnh. Chưa kể, thực hiện thành công một bức tranh thêu phải trải qua rất nhiều công đoạn từ vẽ mẫu, trổ mẫu, sang kiểu rồi mới có thể tiến hành thêu, tất cả các công đoạn đều làm bằng tay và trí tưởng tượng của người thợ. Từ những yêu cầu thực tế đó, vấn đề đặt ra là sẽ phải thể hiện tranh mẫu kích thước rất lớn này như thế nào trên vải để thợ thêu có thể thực hiện được. Hoài kể, việc phóng tranh sang vải diễn ra trong vòng hơn 1 tháng vừa làm vừa rút kinh nghiệm vừa chỉnh sửa những chỗ chưa hợp lý. Và cuối cùng, nhóm tác giả đã hoàn thiện bức tranh với tỷ lệ 1:1 thành công lên vải sau hơn 5 tháng làm việc cật lực.

Một thách thức đặt ra là với kích thước lớn như thế thì khâu sang kiểu làm như thế nào để lấy đủ nét? Hoài đã mời các nghệ nhân giàu kinh nghiệm nhất của làng nghề thêu Văn Lâm đến bàn bạc và tìm ra cách tối ưu thực hiện bức tranh. Và công đoạn sang kiểu cũng chiếm thời gian 1 tháng, với sự tham gia của 5 thợ vẽ mẫu kỳ cựu của làng nghề. Bước vào công đoạn thêu, nhóm thực hiện quyết định lựa chọn phong cách thêu đặc nền cầu kỳ và tỉ mỉ, mất nhiều thời gian nhưng thể hiện được kỹ thuật phối màu điêu luyện, một đặc trưng của thương hiệu làng thêu Văn Lâm. Tuy nhiên, với bức tranh nhỏ, việc xác định vị trí các họa tiết tương đối dễ nhưng với bức tranh có kích thước khổng lồ lại là điều không hề đơn giản. Hơn thế, một người thợ thêu một ngày làm việc miệt mài từ sáng đến tối chỉ thêu được khoảng một bàn tay nhỏ, chưa kể những chi tiết khó như một bông hoa nhỏ hay một con mắt rồng cũng phải mất cả ngày mới xong.

Trân trọng tình cảm vô giá

Bức tranh thêu Cội xưa đã tái hiện rõ nét các mốc lịch sử quan trọng của dân tộc qua các thời kỳ Đinh - Tiền Lê - Lý, thể hiện rõ qua 3 phần chính: Sự ra đời của Nhà nước tập quyền đầu tiên của người Việt, phong cảnh cố đô Hoa Lư qua các dấu tích lịch sử và bước ngoặt lịch sử với quyết định dời đô của vua Lý Thái Tổ, đặt nền móng cho Thăng Long - Hà Nội ngàn năm văn hiến. Họa sĩ Nguyễn Đỗ Bảo, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Hà Nội nhận định, bức tranh gây ấn tượng trước hết bởi cái tên Cội xưa, có nét gì đó vừa cổ cổ, vừa quê quê chứ không theo xu hướng đặt tên hiện đại như bây giờ, chính điều đó khiến cho người xem có ấn tượng ngay từ đầu. Và điều ấy càng rõ khi bức tranh mang bố cục truyền thống, ngôn ngữ đậm chất dân gian. Chủ nhân bức tranh cho biết, toàn bộ các họa tiết thể hiện trong bức tranh đều được lấy từ những bản khắc đá dưới chân cột đá đền Đinh được khắc từ thời Nguyễn cách đây hơn 300 năm. Tiêu biểu là những hình ảnh quen thuộc trong dân gian như cầu Đông, cầu Dền, cột Nhất Trụ, chùa Tháp… cùng hình ảnh sông núi, nước non và con người mảnh đất cố đô. Ấn tượng nhất là hình ảnh ông dắt cháu đi trên cầu hướng về 2 ngôi đền thể hiện sự tiếp nối truyền thống, tưởng nhớ, tri ân đối với các vị anh hùng dân tộc. Xung quanh đó là những cảnh sinh hoạt của những người dân miền cố đô như kéo lưới, gánh củi… những hoạt động sống bình dị, thanh bình diễn ra hàng ngày thể hiện bản sắc quê hương, con người Ninh Bình.

Theo Chủ tịch Hội Mỹ thuật Hà Nội, về ý nghĩa, bức tranh thể hiện được bề dày lịch sử từ ngàn xưa đến nay. Ông cho rằng: “Cần phải hiểu bức tranh không phải là cố đô Hoa Lư mà là vùng đất xưa của cố đô Hoa Lư được mô tả qua hiện thực ngày nay”. Cũng theo họa sĩ Nguyễn Đỗ Bảo, cần phải hiểu bức tranh không đơn thuần làm nhằm đạt đến một kỷ lục mà nó có một ý nghĩa khác còn lớn hơn, nó thể hiện tấm lòng của nhóm tác giả và đông đảo các nghệ nhân làng nghề Văn Lâm. Đồng quan điểm này, Bí thư Thành ủy Phạm Quang Nghị cũng đánh giá: “Giá trị của bức tranh không thể tính bằng ngày công, tiền đầu tư mà là tình cảm vô giá của những người dân Ninh Bình đối với Thủ đô”.

Ước mơ của Phạm Thị Hoài là ngoài việc Cội xưa sẽ là món quà dâng lên Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội thì giản dị hơn đó là mong muốn khôi phục lại làng nghề thêu truyền thống của quê hương. Làng thêu Văn Lâm mặc dầu đã có hơn 700 năm tuổi song do thu nhập từ nghề không đủ nuôi sống gia đình nên hầu hết các tay kim không còn mặn mà với nghề. Với dự án Cội xưa, Hoài đã tập hợp những thợ có tay nghề cao, có lòng yêu nghề, hướng vào nghề để có thể khuấy động lại phong trào thêu và làm sống lại một làng nghề đang có nguy cơ mai một.

Hà Anh

Đọc toàn bộ bài viết trên báo Bưu điện Việt Nam số 105,106 ra ngày 1/9/2010.